Ferðaþjónusta í efnahagslegu samhengi
Árið 2025 var viðburðarríkt fyrir íslenska ferðaþjónustu, fyrir lá að óvissa var umtalsverð strax í upphafi árs, meðal annars vegna veikari bókunarstöðu miðað við fyrra ár og versnandi samkeppnishæfni Íslands sem áfangastaðar á lykilmörkuðum. Sviptingar í alþjóðaviðskiptum og vaxandi verndarstefna stórvelda settu svo mark sitt á árið svo vægt sé til orða tekið og eldsumbrot og jarðhræringar á Reykjanesi héldu áfram. Þá tók ný ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur við 21. desember 2024 sem markaði sömuleiðis ferðaþjónustu árið 2025. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins kennir ýmissa grasa og mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan stjórnin tók við. Umræða um auknar álögur, skatta og gjöld, á ferðaþjónustu var hávær á árinu. Drög að atvinnustefnu Íslands, vaxtarplan til 2035, voru sett fram sem á árinu og sú hugmynd ríkisstjórnarinnar að taka upp auðlindagjald fyrir aðgang ferðamanna að náttúruperlum Íslands kynnt í stefnuyfirlýsingunni fyrrnefndu. Ríkisstjórnin setti hins vegar ekki fram útfærslu á þeim yfirvofandi auðlindagjöldum á árinu en upptaka kílómetragjalds af akstri ökutækja sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti varð að lögum rétt fyrir jól sem og hækkun vörugjalda af ökutækjum sem hefur nú þegar haft neikvæð áhrif á ferðaþjónustuna með beinum hætti. Þrátt fyrir ítrekuð varnarorð virti ríkisstjórnin þau að vettugi þrátt fyrir fögur fyrirheit um fyrirsjáanleika fyrir ferðaþjónustuna. Fall flugfélagsins Play raungerðist við lok septembermánaðar. Segja má með sanni að óvissa hafi því einkennt árið 2025, hér heima fyrir og utan landssteinanna, og hafði hún ótvírætt áhrif á starfsemi ferðaþjónustufyrirtækja. Aftur á móti sýndi íslensk ferðaþjónusta sem fyrr seiglu sína í krefjandi rekstrarumhverfi og virðist ferðavilji ferðamanna heimsins heilt yfir vera ennþá til staðar samanborið við fyrra ár þrátt fyrir óvissu.
Ferðaþjónustuárið fór hægt af stað og nokkuð þungt var yfir á fyrstu mánuðum ársins en svo rættist heldur betur úr árinu og sumarið endaði með ágætum, aftur á móti var síðasti ársfjórðungur 2025 heldur erfiður. Það má sjá til dæmis á komum erlendra ferðamanna til Íslands þar sem eftir heldur dapran upphafsþriðjung ársins 2025 vænkaðist hagur ferðaþjónustunnar verulega á háönn og varð talsverð aukning milli ára á komum til landsins síðasta sumar. Á lokamánuðum ársins syrti aftur í álinn með talsverðum samdrætti. Niðurstaðan fyrir árið í heild var nánast óbreyttur ferðamannafjöldi milli ára ef miðað er við brottfarartölur ferðamanna um Keflavíkurflugvöll. Á seinasta ári fór þannig því miður svo að árstíðarsveifla ferðaþjónustunnar tók að þróast til verri vegar, það komu færri ferðamenn utan háannar miðað við fyrra ár og fleiri yfir háönn, þvert á markmið ferðaþjónustunnar og stjórnvalda.
Hækkanir á flestum, ef ekki öllum, kostnaðarliðum fyrirtækja í ferðaþjónustu og hinum ýmsu álögum héldu áfram að segja til sín, þyngdu róður ferðaþjónustufyrirtækja verulega og drógu úr samkeppnishæfni greinarinnar. Hagstofa Íslands birti við lok ársins gögn um rekstrar- og efnahagsyfirlit fyrirtækja fyrir árið 2024 eftir atvinnugreinum þar sem sjá má að heildartekjur einkennandi greina í ferðaþjónustu jukust um 2,5% frá fyrra ári. Rekstrargjöld einkennandi fyrirtækja í ferðaþjónustu jukust hins vegar um 5,7% og afkoma ferðaþjónustufyrirtækja á Íslandi dróst saman um 54,6%. Þær áhyggjur sem uppi voru fyrir árið 2024 varðandi afkomu ferðaþjónustufyrirtækja raungerðust því og útlit er fyrir að staðan hvað þetta varðar verði ekki endilega betri árið 2025.
Til marks um erfiða samkeppnisstöðu Íslands á alþjóðlegum mörkuðum var raungengi íslensku krónunnar hátt í sögulegu samhengi á árinu. Raungengi miðað við hlutfallslegt verðlag hækkaði að meðaltali um 6,4% árið 2025. Verðbólga var að meðaltali 4,1% árið 2025 og launakostnaður á framleidda einingu hækkaði um 6,6% frá fyrra ári. Meginvextir Seðlabanka Íslands lækkuðu úr 8,5% niður í 7,25% á árinu 2025. Verg landsframleiðsla jókst um 1,3% árið 2025 frá fyrra ári.
Þegar litið er til útflutningsverðmæta skapaði íslensk ferðaþjónusta 628 milljarða króna gjaldeyristekjur árið 2025 eða um 32% af heildarútflutningi vöru og þjónustu landsins, það er um 1% breyting frá fyrra ári miðað við verðlag hvers árs. Athuga skal að þegar mest var hlutfall ferðaþjónustu af heildarútflutningi landsins um 41%, árið 2017.
Útflutningsverðmæti ferðaþjónustunnar skiptast niður í þjónustuviðskipti eftir tveimur flokkum, ferðalög og farþegaflutningar með flugi, það eru tekjur af erlendum ferðamönnum á Íslandi og tekjur íslenskra flugfélaga af því að flytja erlenda farþega hvort sem það er til og frá Íslandi eða annars staðar. Farþegaflutningar með flugi skiluðu um 170 milljörðum króna í útflutningstekjur árið 2025, það er um -4% breyting frá fyrra ári, miðað við verðlag hvers árs, og ferðalög um 460 milljörðum króna eða um 3% breyting frá fyrra ári. Hlutfall farþegaflutninga var því um 27% og hlutfall ferðalaga um 73% af heildarútflutningstekjum ferðaþjónustunnar.
Erlendir ferðamenn keyptu vörur og þjónustu hér á landi fyrir um 200 þúsund krónur að meðaltali árið 2025 sem er um 3% breyting frá fyrra ári. Þegar miðað er við einfalt hlutfall útflutningsverðmæta af ferðalögum og heildarfjölda erlendra ferðamana um Keflavíkurflugvöll á árinu á verðlagi hvers árs.
Ferðamenn frá Bandaríkjunum stóðu fyrir stærstum hluta af útflutningsverðmætum ferðaþjónustu árið 2025 eða um 37%, samanborið við 39% árið 2024, þar á eftir komu ferðamenn frá Bretlandi sem næst stærsta einstaka þjóðríkið með um 14% hlutfall og ferðamenn frá Þýskalandi sátu í þriðja sæti með um 7% hlutfall. Þrjár stærstu viðskiptaþjóðir íslenskrar ferðaþjónustu stóðu því fyrir rúmlega helming af þeim útflutningsverðmætum sem atvinnugreinin skapaði á árinu, líkt og fyrri ár. Ferðamenn frá Asíu stóðu svo fyrir um 7% af útflutningsverðmætum ferðaþjónustu árið 2025, samanborið við 6% árið 2024.
Alls komu rúmlega 2,2 milljónir erlendra ferðamanna hingað til lands um Keflavíkurflugvöll í fyrra, það er um -0,4% breyting frá fyrra ári.
Bandaríkjamenn voru fjölmennastir árið 2025, með um 662 þúsund brottfarir eða (29,2% af heild). Um var að ræða um 42 þúsund fleiri brottfarir en árið 2024 og 20 þúsund fleiri en árið 2023. Bandaríkjamenn höfðu áður mælst mest 695 þúsund talsins, árið 2018. Bretar voru næstfjölmennastir eða um 10,1% af heild, með um 229 þúsund brottfarir árið 2025, um 37 þúsund færri en árið 2024 og um 54 þúsund færri árið 2023. Bretar höfðu áður náð hámarki á árunum 2016 og 2017. Þjóðverjar voru í þriðja sæti og stóðu fyrir um 6,7% af heild með um 152 þúsund brottfarir, um tíu þúsund fleiri en 2024 og 2023. Þjóðverjar hafa mest mælst 156 þúsund, árið 2017. Í fjórða sæti komu Kínverjar og stóðu fyrir um 5,7% af heild með um 128 þúsund brottfarir og hafa þær ekki áður mælst svo margar. Um er að ræða 32 þúsund fleiri brottfarir en árið 2024 og um 72 þúsund fleiri en árið 2023.
Við bætist svo að allnokkur fjöldi gesta sótti landið heim um aðrar gáttir með skemmtiferðaskipum og Norrænu. Komur farþega með skemmtiferðaskipum árið 2025 var um 1,1 milljón en athuga skal að skemmtiferðaskipafarþegar koma nær alltaf við í fleiri en einni höfn, að meðaltali um þremur höfnum, hér á landi og því eru komur þeirra mun fleiri en raunverulegur fjöldi farþega. Langflestir farþegar skemmtiferðaskipa koma við í Reykjavík, Faxaflóahöfnum, og var fjöldi þeirra um 330 þúsund árið 2025, það er um 3% breyting frá fyrra ári. Farþegar sem komu til landsins með Norrænu voru rúmlega 18 þúsund talsins árið 2025, sem nemur um -2% breytingu frá fyrra ári.
Í alþjóðlegum samanburði hélt erlendum ferðamönnum einnig áfram að fjölga á milli ára og nam heildarfjöldi ferðamanna heimsins um 1,5 milljörðum árið 2025 sem er um 6% breyting frá fyrra ári, samkvæmt gögnum Heimssamtaka ferðaþjónustu, UNWTO. Ísland tekur á móti litlum hlut af ferðamönnum heimsins en árið 2025 nam hlutfall erlendra ferðamanna er hingað kom um 0,15% af heimsvísu, samanborið við 0,16% árið 2024.
Samkvæmt fyrstu tölum Hagstofu Íslands um gistinætur árið 2025 voru þær uppsafnaðar á öllum tegundum skráðra gististaða rúmlega 10 milljónir talsins sem er um 9% breyting frá fyrra ári.
Þar af voru erlendar gistinætur tæplega 9 milljónir talsins eða um 87% af heildargistinóttum, Íslendingar stóðu því fyrir rúmlega 1 milljón gistinátta eða um 13% árið 2025.
Árstíðarsveifla gistinátta þróaðist því miður til verri vegar á árinu og var hún metin 45% sem er um 6,3% breyting frá fyrra ári, litið til hlutfalls þriggja fjölmennustu mánaða ársins af heildarfjölda gistinátta.
Þegar litið er til meðalfjölda gistinátta eða dvalartíma erlendra ferðamanna, það er einfalt hlutfall erlendra gistinótta og þeirra ferðamanna sem komu til landsins um Keflavíkurflugvöll, má sjá að meðaldvalarlengd erlendra ferðamanna var um 3,9 gistinætur árið 2025 sem nemur um 14% breytingu frá fyrra ári.
Meðalfjöldi herbergja á hótelum var um 12 þúsund talsins árið 2025 sem er um 1% breyting frá fyrra ári.
Árið 2025 stóð Höfuðborgarsvæðið fyrir um 46% af meðalfjölda herbergja á hótelum, Suðurland um 24%, Norðurland eystra um 9%, Suðurnes um 8%, Vesturland um 7%, Austurland um 3%, Norðurland vestra um 2% og Vestfirðir um 1%.
Nýting herbergja á hótelum var um 67% árið 2025 að meðaltali yfir landið allt það er um 2% breyting frá fyrra ári.
Árið 2025 var nýting herbergja á hótelum á Höfuðborgarsvæðinu um 75%, á Suðurlandi um 69%, Norðurlandi um 50%, Suðurnesjum um 68%, Austurlandi um 50% og Vestfjörðum og Vesturlandi um 46%.
Raungengi íslensku krónunnar á mælikvarða hlutfallslegs verðlags hækkaði um 6,3% frá fyrra ári að meðaltali árið 2025. Raungengi er skilgreint sem hlutfallsleg þróun verðlags eða launakostnaðar á framleidda einingu í heimalandi annars vegar og viðskiptalöndunum hins vegar frá tilteknu grunnári og mælt í sama gjaldmiðli. Samkeppnisstaða innlendra útflutningsatvinnugreina versnaði þar með á milli ára. Aftur á móti er sú staðreynd að verðlag sé að hækka meira hér á landi en í helstu viðskiptalöndum ekki ný á nálinni.
Á Íslandi hefur það almennt sömuleiðis verið svo að laun hérlendis hækki langt umfram laun í okkar helstu samkeppnislöndum og jafnframt umfram það sem samrýmist svigrúmi til launahækkana. Það dregur úr samkeppnishæfni útflutningsgreina hér á landi og hefur lagt stein í götu reksturs fyrirtækja.
Launakostnaður á framleidda einingu hækkaði um 6,6% á milli áranna 2024 og 2025.Launakostnaður er stærsti kostnaðarliður í rekstri ferðaþjónustufyrirtækja. Ísland er hálaunaland sem gerir það að verkum að launakostnaður fyrirtækja sem hér starfa er almennt hærri en í flestum öðrum ríkjum heims. Það liggur því augum uppi að atvinnugreinar líkt og ferðaþjónusta, sem vinnuaflsfrekar eru, eiga erfitt uppdráttar í löndum þar sem launakostnaður er hár líkt og raun ber vitni á Íslandi. Enda verða fyrirtæki í ferðaþjónustu að geta boðið samkeppnishæf laun til þess að fá fólk vilji starfa í atvinnugreininni. Tölfræði varðandi laun í ferðaþjónustu hefur verið ábótavant.
Hagstofan birtir samt sem áður staðgreiðsluskyldar launagreiðslur eftir atvinnugreinahópum, fjölda launagreiðenda og fjölda starfandi einstaklinga þeirra hópa. Hlutur einkennandi greina ferðaþjónustu var um 12% af öllum staðgreiðsluskyldum launagreiðslum árið 2025.
stu en þegar litið er til allra starfandi einstaklinga hér á landi. Einfalt hlutfall staðgreiðsluskyldra launagreiðslna og fjölda starfandi einstaklinga reiknast að í ferðaþjónustu voru launagreiðslur á mann að meðaltali um 644 þúsund krónur árið 2024 en 786 þúsund krónur í hagkerfinu öllu. Sjá má hins vegar að launagreiðslur á hvern starfandi hækkuðu meira í ferðaþjónustu en í viðskiptahagkerfinu alls árið 2024 frá fyrra ári m.v fast verðlag árið 2024.
Fjöldi starfandi í einkennandi greinum ferðaþjónustu nam um 31 þúsund árið 2025 það er um 1% breyting frá fyrra ári. Athuga skal að fjöldi starfandi í ferðaþjónustu er sambærilegur þeim fjölda sem starfaði í atvinnugreininni árið 2017. Hlutfall ferðaþjónustu af heildarfjölda starfandi var um 14% árið 2025 samanborið við um 16% árið 2017, þegar þetta hlutfall náði hæstu hæðum. Hlutfall höfuðborgarsvæðisins af heildarfjölda starfandi ferðaþjónustu nam um 55% sem þýðir að um 45% starfandi einstaklinga í atvinnugreininni er með búsetu á landsbyggðinni. Það er mun hærra en gengur og gerist litið til heildarfjölda starfandi á Íslandi en þar er hlutfall þeirra með búsetu á höfuðborgarsvæðinu um 63% og því hlutfall starfandi með búsetu á landsbyggðinni um 37%.
Mikið hefur verið rætt um hlutverk erlends starfsfólks í ferðaþjónustu. Hlutur starfsfólks með erlendan bakgrunn af fjölda starfandi samkvæmt skrám í einkennandi greinum ferðaþjónustu nam 47% árið 2025 og jókst frá fyrra ári þegar hlutfall þeirra var 45%. Hlutur starfsfólks sem er af erlendu bergi brotið af öllum starfandi einstaklingum samkvæmt skrám var um 25% árið 2025 og hækkaði úr 23% árið 2024.
Í samanburði við aðrar útflutningsatvinnugreinar og hið opinbera eru einkennandi greinar ferðaþjónustu með hæsta hlutfall innflytjenda en í sjávarútvegi er það sama hlutfall 40% árið 2025, í atvinnugreinum iðnaðarins er það hlutfall 28% og hjá hinu opinbera 14% árið 2025.
Þegar fjöldi einstaklinga sem starfar í viðkomandi atvinnugreinum er skoðaður enn frekar kemur í ljós að árið 2025 var fjöldi innflytjenda sem starfaði í ferðaþjónustu 14.816 talsins, 3.194 í sjávarútvegi, 14.535 í atvinnugreinum iðnaðarins og 9.662 hjá hinu opinbera. Alls störfuðu 55.489 innflytjendur hjá öllum atvinnugreinum landsins og því ljóst að meginþorri starfandi innflytjenda hér á landi starfar í útflutningsatvinnugreinum landsins.
Athuga skal að þegar ársskýrsla Samtaka ferðaþjónustunnar var rituð var Hagstofa Íslands ekki búin að birta helstu niðurstöður ferðaþjónustureikninga fyrir árið 2025 líkt og áður og munu þær ekki liggja fyrir fyrr en í sumar. Þar af leiðandi er hvorki að finna gögn um hlutfall ferðaþjónustu af vergri landsframleiðslu árið 2025 né af heildarvinnustundum í ársskýrslunni.
Þau gögn sem birtast í árskýrslunni eru fengin frá Hagstofu Íslands, Seðlabanka Íslands, Ferðamálastofu, Cruise Iceland og Heimssamtökum ferðaþjónustu, UNWTO.
